De provincie Overijssel en de regio Twente zijn verantwoordelijk voor het openbaar vervoer (OV) in hun regio. Om te zorgen voor marktwerking in het OV zijn ze verplicht als opdrachtgevende overheden het OV per gebied of per lijn (zogenaamde ‘concessies’) via een aanbesteding aan een vervoerder te gunnen. Die vervoerder mag vervolgens gedurende een bepaalde periode in het betreffende gebied of op de betreffende lijn rijden.

Recentelijk heeft SEO Economisch Onderzoek de effecten van marktwerking in het openbaar vervoer op de door de klant beleefde kwaliteit onderzocht. Belangrijkste vraag: heeft marktwerking in het OV een positieve invloed op de tevredenheid van de reizigers? En zo ja, onder welke omstandigheden is dat al dan niet het geval. In dit Overijssels Feit worden de belangrijkste resultaten van dit onderzoek gepresenteerd, en wordt ingegaan op de relevantie voor de provincie Overijssel en de regio Twente.

In rechterkolom staat een kaart met een overzicht van het Openbaar vervoer-netwerk in Overijssel.

Marktwerking in het OV
In Nederland is op 1 januari 2001 de Wet Personenvervoer 2000 (Wp2000) in werking getreden. Daarmee is marktwerking geïntroduceerd in het openbaar vervoer. Het stads- en streekvervoer dient sindsdien per regio (vooral bus) of per verbinding (vooral trein) aanbesteed te worden door decentrale overheden, zoals de provincie Overijssel en de regio Twente. Vervoers­bedrijven concurreren met elkaar om het verkrijgen van het exclusieve, maar tijdelijke recht om in een bepaald gebied of op een bepaalde lijn het OV te verzorgen. Het idee is dat onderlinge concurrentie tussen vervoerbedrijven resulteert in een betere prijs-kwaliteitverhouding in het OV. Ofwel: in een betere kwaliteit voor dezelfde prijs of in dezelfde kwaliteit voor een lagere prijs. Het is de vraag of dat ook daadwerkelijk het geval is, en zo ja, onder welke omstandigheden.

Aanbestedingen in Overijssel situatie oktober 2012
Zowel de regio Twente als de provincie Overijssel waren, zijn en blijven druk met het aanbesteden van het regionale openbaar vervoer:

Syntus heeft in 2009 de aanbesteding van het busvervoer in een groot deel van westelijk Overijssel gewonnen (concessie Midden Overijssel) en rijdt sinds eind 2010 in deze concessie, nadat eerder Connexxion in dit gebied heeft gereden.
In 2010 zijn de zogenaamde ‘Vechtdallijnen’ – de treinverbindingen Zwolle-Emmen en Almelo- Mariënberg – aanbesteed door de provincies Overijssel en Drenthe en de regio Twente. Deze aanbesteding is gewonnen door Arriva. Vanaf eind 2012 rijdt Arriva op eerstgenoemde verbinding, vanaf december 2013 ook op de tweede. Op beide treinverbindingen rijdt nu nog de NS.
In de regio Twente is vorig jaar het regionale OV aanbesteed. Syntus heeft deze aanbesteding gewonnen en gaat daar vanaf eind 2013 het busvervoer en de treinverbinding Zutphen-Hengelo-Oldenzaal verzorgen. Op dit moment rijdt naast Syntus ook Connexxion in dit gebied.
De aanbesteding van de concessies IJsselmond (busvervoer in Noordwest Overijssel en Flevoland, huidige vervoerder Connexxion) en de Kamperlijn tussen Zwolle en Kampen (nu nog treinverbinding verzorgd door de NS) loopt op dit moment nog.
Streven is om de NS-treinverbinding tussen Zwolle en Enschede te decentraliseren en onder de verantwoordelijkheid te brengen van de regio Twente en de province Overijssel. De treinverbinding zal na decentralisatie door genoemde overheden gezamenlijk worden aanbesteed.
Het is daarom interessant om na te gaan wat de resultaten van het onderzoek van het SEO Economisch Onderzoek voor de door de provincie Overijssel en de regio Twente uitgevoerde en nog uit te voeren aanbestedingen van het OV betekenen.

Hogere klanttevredenheid na aanbesteding
Sinds 2004 wordt in Nederland via de zogenaamde OV-Klantenbarometer nagegaan hoe tevreden reizigers in het openbaar vervoer zijn. Het gaat dan zowel om de totale tevredenheid als om de tevredenheid op deelaspecten als netheid, rijstijl en punctualiteit. In figuur 1, te zien in de rechterbalk, is de ontwikkeling in de (algehele) tevredenheid van niet-aanbestede concessies afgezet tegen die van concessies die al wel zijn aanbesteed. Duidelijk is te zien dat de klanttevredenheid aanzienlijk hoger is in gebieden waar het regionale OV is aanbesteed ten opzichte van gebieden waar dat nog niet is gebeurd. Ook lijkt er sprake te zijn van een ‘leereffect’ bij aanbestedende overheden: de klanttevredenheid in concessies die voor de 1e keer zijn aanbesteed ligt lager dan daar waar het OV al meerdere keren is aanbesteed. Goed nieuws dus: marktwerking in het OV heeft in elk geval in een hogere klanttevredenheid geresulteerd. En voor de provincie Overijssel en de regio Twente biedt dit perspectief voor de bus- en treinconcessies die nog moeten worden aanbesteed (zie hiervoor).

Concurrentie bij aanbesteding belangrijk
De onderzoekers van het SEO Economisch Onderzoek hebben de resultaten van het OV-Klantenbarometeronderzoek nader geanalyseerd om na te gaan onder welke omstandigheden aanbesteden van het OV resulteert in een hogere klanttevredenheid. Ze komen tot een aantal interessante bevindingen. Belangrijkste conclusie is dat aanbesteden een groot, significant effect heeft op de kwaliteit van het openbaar vervoer (dit bleek al uit figuur 1), en dat dit vooral het geval is als er in de aanbestedingsprocedure meerdere bedrijven meebieden op de concessie. Wanneer er maar één bedrijf meedoet aan de aanbestedingsprocedure, dan is de kwaliteit significant lager dan wanneer meerdere bedrijven meedoen. Een interessante les bij de aanbestedingen in Overijssel van de tramverbinding Zwolle-Kampen en van de busconcessie IJsselmond, waar in eerdere pogingen tot aanbesteden geringe belangstelling van vervoerbedrijven was. Het is bij deze aanbestedingen zaak goed na te gaan of het aanbod dat in de markt wordt gezet, aantrekkelijk genoeg is voor marktpartijen. Daarnaast zou bijvoorbeeld in de aanbesteding een clausule kunnen worden ingebouwd dat niet wordt gegund wanneer slechts één partij inschrijft. En wat betreft recente aanbestedingen in Overijssel en de regio Twente goed nieuws: daar was steeds sprake van drie of vier biedingen.

Ook in Overijssel hogere reizigerstevredenheid
Het is natuurlijk interessant om na te gaan of ook in de provincie Overijssel de OV-reizigers in de afgelopen jaren tevredener zijn geworden over het openbaar vervoer in hun regio. Daartoe is van twee concessiegebieden de reizigerstevredenheid over de periode 2004-2007 vergeleken met die over de periode 2008-2011Voor de andere concessiegebieden, ook die in de regio Twente, zijn geen cijfers beschikbaar van voor 2007.Zie tabel 1 in rechter kolom.

In de concessie Midden-Overijssel is de klanttevredenheid toegenomen van gemiddeld 7,3 in de periode 2004-2007 naar gemiddeld 7,5 in de periode 2008-2011 en in de concessie IJsselmond van gemiddeld 7,0 naar gemiddeld 7,2. Dat lijken wellicht kleine verschillen, maar is – in vergelijking met de ontwikkeling van de klanttevredenheid in andere gebieden – wel degelijk een substantiële verbetering.

Overigens laten de meest recente cijfers zien dat aanbestedingen in het OV niet alleen positieve gevolgen heeft voor de klanttevredenheid. Daar waar sprake is van een aflopende concessie en de huidige vervoerder weet dat ‘zijn tijd er bijna op zit’, is soms sprake van een lagere tevredenheid van de reizigers. De vervoerder doet wellicht wat minder zijn best. Dat is bijvoorbeeld te zien bij de treinverbindingen tussen Zwolle en Emmen en die tussen Almelo en Mariënberg, waar Arriva binnenkort het stokje overneemt van de NS (zie tabel 2 in rechterkolom).

Tot slot
In dit Overijssels Feit is ingegaan op de relatie tussen aanbestedingen in het OV en de tevredenheid van OV-reizigers, zoals gemeten via de OV-Klantenbarometer. In de Staat van Overijssel 2011 is meer te lezen over op de resultaten van de OV-Klantenbarometer voor de provincie Overijssel en de regio Twente.

Bron: 

Koert van Buiren, Matthijs Gerritsen, Luuk Leussink en Janneke van der Voort (2012), Het effect van aanbesteden op de kwaliteit van het openbaar vervoer, TPEdigitaal 2012