DALFSEN – Vandaag op zoek gegaan naar het DNA van de Overijsselse kanalen. Met name om het gedeelte van het kanaal van Laag Zuthem tot Lemelerveld en het kanaal van Lemelerveld tot voorbij Heeten. Dit om een verhalenroute aan te leggen langs de kanalen. 

Aan de fietstocht deden 5 personen mee en begon bij de familie Roesink bij de Bolderbrug, de boerderij genaamd “Het Noord”. Hier kon Roelof ons zoals gebruikelijk veel historische verhalen kon vertellen, hoe de familie hier terecht is gekomen vanaf omgeving Schalkhaar, van wat hij later die dag noemde als Toorneman, de naam Roesink zou toen zijn ontstaan en zijn overgrootvader is hier begonnen als brugwachter.

Zelf heeft hij wel eens gezocht waar de overgrootvader gewoond zou hebben, maar kon daar niets van terug vinden. Totdat Herman, een van de deelnemers op het eindpunt precies aangaf waar Toorneman had gewoond. Die was brugwachter van de Zandbeldbrug, de oude brug ligt er nog steeds volgens Herman.

Roelof kon ons ook mooie verhalen vertellen over de waterskiwedstrijden die in het kanaal werden gehouden, maar ook hoe hij een hondje kwaad had gemaakt op schippers. Als die een schip aan hoorde komen begon juist hevig te blaffen en dan wist Roelof dat hij de brug open moest doen. Een radio aan was in die tijd verboden, want dan kon je de toeter van de schipper niet horen.

Vlak voor de Bolderbrug is nog de Ganzepanbrug, van oorsprong een draaibrug, maar in 1933 omhoog gebracht zoals die er nu ligt. Het kanaal heeft het eerste stuk de loop gevolgd van de Steenwetering, tussen de Ganzepan en de Bolderbrug lag over de Steenwetering een houten brug in de Twentseweg, de weg van Campen naar Osnabruck. Volgens Roelof lieg de Steenwetering door het weiland nu achter zijn huis, daar zijn nog de resten van vette grond en riet terug te vinden en het is er altijd nat.

De tocht ging richting Lemelerveld, waar we even stil stonden bij het voormalig stoomgemaal in de Dalmsholterwetering, beter bekend als de Langsloot, en de  ombouw tot woning. De vijzels van hier zijn later gebruikt bij het gemaal Lintherzijl ( in het kanaal richting Zwolle, waar de Marswetering in het kanaal komt). Zelf verhaal verteld over de Sonsbecker stukken als inscharingsgebied en de woeste gronden met zandverstuiving van het Rechterenseveld en de aanleg van het Sterrebos.

Vandaar langs het kanaal doorgefietst naar sluis 2, waar de sluiswachterswoning twee jaar terug is gesloopt. Volgens Roelof Roesink was ook hier een “gelagkamer” waar de wachtende schippers een borreltje konden drinken. Iets verder de Weerdhuisbrug waar ook een café was en waar schippers konden overnachten volgens verhalen. Verder naar sluis 3 en de driepuntsbrug in Lemelerveld. Ook hier ligt een kleine stuw, niet duidelijk of die er altijd gelegen heeft.

Via het nieuwe fietspad naar de “Kletsmajoor” waar de koffie met appelgebak ons heerlijk smaakte. Hier is Rien aan de tocht toegevoegd en vertelde over de ruimte waar we nu zaten als onderdeel van het oude postkantoor, Het Kroonplein genoemd naar de “gekroonde beetwortel”. Toon (Heino) geeft aan het verhaal gaat dat in tijden van de bietenaanvoer de schepen tot de Ganzepan stonden te wachten alvorens ze gelost konden worden.

De eerste uitbater in het veld van Lemele was van Tongeren, ongeveer op de locatie van Schaapman. Het latere Lemelerveld bestond hoofdzakelijk uit de gemeente Dalfsen en een deel in het Ambt Ommen. Maar Dalfsen was financieel beter voor Lemelerveld, Ommen hield de hand op de knip en daardoor werden de gemeenten door de verenigingen wel eens tegen elkaar uitgespeeld. Bij  een referendum over de herindeling kozen de Lemelervelders voor aansluiting bij de gemeente Dalfsen

Langs het kanaal waren er tot na de oorlog de jaagpaden, waar de schepen door de schippersvrouw of/en zijn gezin werden voortgetrokken, of die het beter hadden, had een paard. Zo ook heeft Roelofs jarenlang het beroep uitgeoefend als scheepsjager, daaruit in nu het grote loonbedrijf Roelofs ontstaan. Het kanaal is de levensader van Lemelerveld geworden, vroeger was er nog wel verdeeldheid wat betreft geloof, maar dat is nu niet meer van toepassing. Lemelerveld zuid was hoofdzakelijk katholiek, daar stond ook de RK kerk en de school was toen gescheiden in een jongens en meisjes school.

Aan de noordkant woonden de andere gezindten, met ook hun scholen, begonnen op het Heidepark. Maar na de herindeling is Lemelerveld had veranderd en is het een homogeen dorp geworden en viert het in 2018 het 165 jaar bestaan van het kanaal Zwolle-Hancate, en 160 jaar kanaal richting Deventer.  In 2019 bestaat Lemelerveld 165 jaar.

De eerste stenen woning was van de Dirk Blikman Kikkert gebouwd in 1854 op het Heidepark, de grondleggers voor de ontginning rond Lemelerveld en het dorp. Gevolgd door de bouw van de Suikerfabriek, ofwel ’t febriek genoemd,  waar vele oud inwoners van Lemelerveld werkte van ‘s morgens vroeg tot laat in de avond. In het hoogseizoen werk voor meer dan 250 mannen vrouwen en kinderen. Toen was kinderarbeid nog geen probleem.

Overal over het kanaal lagen vlotbruggen, die weg gedraaid konden worden en een enkele ophaalbrug. De Heideparkbrug was een ophaalbrug, liggend in een belangrijke zandweg van Raalte naar Ommen, over de Stappenbeld. In de oorlog zijn veel bruggen kapotgeschoten of opgeblazen. Het kanaal is nu alleen nog in gebruik als afwateringskanaal.

Rien neemt ons mee om over het gedeelte van Lemelerveld richting Raalte te vertellen. Natuurlijk eerst bij de driepuntsbrug de creatie van de Suikerfabriek (IJzerfabriek) nu omgezet tot woningen en appartementen. Een uitleg over de rollepaal, hoe de schipper daarmee om de bocht kon komen.

Daarna bij de nieuwbouwplannen van het klooster en de Wagenmansbrug. De eens zo parmante brug is in 1974 helaas afgebroken. Verder het fietspad gevolgd langs het kanaal, de Wolthaarsbrug (schrieversbrugge) en zo door Linderte naar Raalte waar hij al weer afscheid van ons neemt.

Maar Herman uit Heeten kon ons in Raalte heel veel vertellen, vooral over de verdwenen industrie die vroeger grotendeels of gedeeltelijk van het kanaal afhankelijk waren voor de aanvoer van grondstoffen. Zoals de Bims (MBI beton) in de 80 er jaren verhuisd naar Kampen, de melkfabriek, Hevea, is uitgeweken naar het nieuwe industrieterrein, maar ook de CLV, de CAVV, de ABTB, Booyink en vooral ook Merkestein voor het staal.

Vervoer over de weg was voor staaldraad niet goed omdat gebleken is dat rollen staaldraad over de slechte wegen vlakke stukken in het draad veroorzaakte, wat er eerst weer uit moest voor verdere verwerking. Daarom is dit deel van het bedrijf verhuisd naar Almelo. Bij Merkestein zijn nog de loshaven en een zwaaikolk aanwezig ( waar schepen in het kanaal konden keren). Aan het kanaal in Raalte staat nog steeds het origineel gebouwtje wat vroeger het kantoortje was van de MOK (Maatschap Overijsselse kanalen). Helaas blijkt dit gebouwtje vrijwel ongebruikt en dreigt het in verval te komen.

Iets verder links het betonbedrijf van de Berg, die ook dele afhankelijk was van het vervoer van grondstoffen per schip. Maar het is niet gelukt het kanaal open te houden en in de 80er jaren is het dan voor scheepvaart gesloten. Het gedeelte van Zwolle richting Almelo was al in 1964 gesloten.

We vervolgden de weg richting Heeten en zien links nog twiegvelden, bedoeld om te kappen en het twieg werd gebruikt voor beschoeiing, maar nu gebeurt er niets meer mee.  Opvallend is dat alle ophaalbruggen van Raalte naar Heeten allemaal zijn blijven staan op 1 na. Helaas kan dat van het andere kanaal niet gezegd worden, daar is alles gesloopt. Het kanaal Lemelerveld tot Raalte ligt waterpas en er zitten dus geen sluizen. Schippers mochten vroeger niet langer varen dan tot 8 uur in de avond, daarna werden er geen bruggen meer bediend.

Na een rondrit bij Heeten nog langs een gerenoveerd MOK gebouwtje en een mooie ophaalbrug werd de terugtocht aangevangen naar Heino. Het was een prachtige tocht wat veel verhalen opleverde en in elk geval veel punten wat een aanleiding kan zijn voor verhalen.

Er wordt nog wel een oproep gedaan aan ieder die langs het kanaal woont en oude foto’s heeft van schepen, eigenlijk alles wat met het kanaal te maken heeft dit te melden bij de historische kring. Dat kan zowel in Heino, Raalte als Lemelerveld. Die foto’s zijn erg belangrijk om bij verhalen een beeld te krijgen.

WvdV