UGANDA – Onwillekeurig vergelijk ik de landbouw in Uganda vaak met onze (gepachte) boerderij in de Marshoek, ruim 50 jaar geleden. Je moet altijd oppassen om geen appels met peren te vergelijken. Maar je ontkomt er niet helemaal aan. Wij hadden indertijd een gemengd bedrijf; later kwam de nadruk op melkvee te liggen; en kippen natuurlijk, in zijn hart was en bleef Vader Prins kippenboer.

Ik was 5 toen we stromend water kregen; toen hoefden we niet meer alle water op te pompen. Een jaar later kregen we elektriciteit; een mirakel voor mijn kinderziel. Ongeveer toen ik naar de Mulo ging kregen we een melkmachine en een tractor. Ik heb nog geleerd om met paarden te ploegen en te maaien; ik kon nog – onbeholpen – met de zeis en sikkel maaien. Later is alles gemechaniseerd, met alle voor- en nadelen vandien. Grootste nadeel voor mij als toch wel een beetje romantikus: vroeger hoorden we ieder vogeltje ‘s ochtend fluiten als we de koeien molken. Ha, kom ik nu bij mijn Grote Neef op zijn bedrijf in Rechteren dan hoor ik alleen maar Boem-Boem-Boem; in mijn belevenis is hij meer een computer operator dan een boer…..

Goed, nu over de landbouw in Uganda, anno 2019. Die bestaat voornamelijk uit twee delen. Aan de ene kant heb je de oude, traditionele landbouw, waarin vrijwel alles met de hand en met ossekracht gedaan wordt. Aan de andere kant zie je zo hier en daar “moderne” landbouw, met trekkers en computers, gericht op de markt. Hier dwars doorheen loopt het onderscheid tussen landbouw en akkerbouw, waarvan tuinbouw een belangrijk onderdeel vormt. Traditioneel zijn de vrouwen verantwoordelijk voor de tuinbouw rondom het huis, inclusief het kleinvee: vooral kippen en soms een schaap of geit. Veel mannen zijn en blijven in hun hart herders; zij hoeden het vee en willen niets anders. Akkerbouw, tuinbouw en dat soort dingen zijn voor vrouwen; mannen hebben daar amper oog voor.

Het onderscheid tussen “traditioneel” en “modern” is overigens nergens scherp te trekken; overal zie je mengvormen. Als ontwikkelingswerker heb ik vaak geprobeerd daar creatief op in te spelen: vrouwen gestimuleerd om (meer) groentes te verbouwen, om te beginnen voor het eigen gezin. Immers, vrouwen begrijpen snel dat hun kinderen gezonder worden van groente eten. Wat er overblijft van die groentes kan mooi verkocht worden. Mannen hebben dan weer snel in de gaten dat er poen te verdienen valt, dus moedigen ze hun vrouwen en dochters aan om meer groentes te verbouwen, en er meer van te verkopen. Resultaat, drie vliegen in één klap: 1. gezondere kinderen, 2. hoger gezinsinkomen, en 3. betere positie voor de vrouwen. In veel moslim landen waar ik gewerkt heb, hadden we problemen om met vrouwen te werken, omdat oorspronkelijk vrijwel alle voorlichters mannen waren; in Uganda hadden we dat probleem nauwelijks. Pakweg 15% van de bevolking is moslim, maar die is veel minder gesloten dan in bijv. Egypte en Bangladesh.

Uganda heeft een heleboel praktische voordelen voor landbouw. Allereerst ligt Uganda op de evenaar, dus het is er lekker warm. Maar door de grote hoogte is het zelden echt heet. Als ik me de Wageningse lessen in tropische landbouw goed herinner, daalt de temperatuur 0,7 graad Celcius per 100 meter hoogte; omdat Uganda op het Afrikaanse plateau ligt van ongeveer 1.500 m., is het dus zo’n 10 graden minder warm / heet dan op zeeniveau. Ik moet vaak lachen als ik Ugandezen hoor klagen als het soms iets warmer dan 30 graden is; ik heb in landen gewerkt waar het geregeld boven de 40 graden was. Pas dan begin ik last van de hitte te krijgen.

Verder is de bodem redelijk vruchtbaar, regent het doorgaans voldoende en “mild”, zonder dat het te hard tekeer gaat of dat het te veel wordt. Bovendien zijn er veel heuvels en bergen, waardoor diverse gewassen verbouwd kunnen worden die elders niet willen groeien.

Maar veel meer dan tuinbouw is de landbouw in Uganda voornamelijk veeteelt. Ik was ruim 15 jaar geleden juist aangekomen in Soroti (provincie hoofdplaats ongeveer 425 km. ten noorden van Kampala) toen ik eind van de middag na mijn werk eens een rondje in de buurt liep, en gelijk midden in een kudde koeiebeesten belandde met van die joekels van horens. Ha, ik kom van de boerderij, dus ik vond het prachtig. Omstanders ook; die hadden wellicht verwacht dat ik als een haas weg zou rennen. Hadden ze wel grappig gevonden, denk ik.

Kruising tussen lokale koe en zwart bonte stier. Bron foto: internet – google – Uganda

Wat betreft werkgelegenheid is de landbouw verreweg de belangrijkste sector in Uganda. De cijfers variëren; maar we kunnen rustig aannemen dat zeker de helft van alle banen in Uganda uit de landbouw afkomstig is; ruim 90 van alle export komt uit de landbouw, en bijna de helft van het Bruto Binnenlands Produkt komt uit de landbouw. Dit zijn officiële, droge cijfers, neem ze maar voor wat ze waard zijn. Wat niet geregistreerd wordt is vrijwel alle werk, gedaan door familieleden, vooral vrouwen, en alles wat op de traditionale boerenbedrijven wordt verbouwd maar niet voor geld wordt verkocht. Bijvoorbeeld de ruilhandel wordt niet opgenomen in de statistieken: simpelweg gezegd: een liter melk wordt geruild tegen vijf tomaten. Officiëel bestaan die aktiviteiten gewoon niet….

De arbeidsverdeling op de traditionele boerenbedrijven is dat mannen vooral het zware werk doen, vooral ploegen, eggen en oogsten, en de vrouwen doen het lichtere werk: mesten, wieden, en het over-planten van rijst. En de mannen voelen zich happy als herders van hun vee in het veld, terwijl de vrouwen de koeien voeren en melken, en de stal schoonmaken.Tenslotte: de mannen zijn de “managers”, zij bestieren alles, vertellen wie wat moet doen, en doen dan weliswaar vaak het zwaarste werk, maar beginnen niet bij zichzelf om te regelen wie de vervelende, lastige en geestdodende klussen op moet knappen.

De belangrijkste voedsel gewassen zijn cassava, rijst, mais, kookbananen, millet en sorghum. Cassave is een meerjarig knolgewas, struiken / heesters iets groter dan bessen in Nederland; je kunt het eigenlijk het hele jaar door oogsten. Rijst groeit uiteraard alleen in lager gelegen gebieden, en alleen op vruchtbare grond. Millet en sorghum kun je het beste te vergelijken met rogge en tarwe. Voor veel Ugandezen is dat de voornaamste voeding, met als kanttekeing dat het ook veel wordt gebruikt voor het brouwen van lokaal bier. Ik heb wel eens meegedaan aan het “drinkgelag”: het bier zit in een ton en met lange rietjes van stro drinken de (voornamelijk maar niet uitsluitend) mannen) het op. Ik heb daar een beetje gemengde gevoelens bij. Aan de ene kant is alcohol een groot probleem, aan de andere kant heeft het leven hen ook niet zoveel interessants en amusants te bieden. Dus, in vredesnaam, láát ze hun pleziertjes hebben! En zolang ze met zo’n 10 – 15 mannen (vrouwen doen een heel enkele keer mee) samen drinken dan is er altijd wel een vorm van sociale controle om het niet al te zeer uit de hand te laten lopen.

Een boer in zijn cassava veld (in Arua, in het noord oosten). Bron foto: internet – google – Uganda

De belangrijkse “cash crops”, gewassen die voor de verkoop, “voor de markt” verbouwd worden, zijn koffie, thee, katoen, tabak en cacao. Tussenvorm hiervan zijn pinda’s, in bepaalde streken veel verbouwd; zij worden veel zelf geroosterd en gegeten, maar ook veel verkocht om aan cash – aan geld te komen.

Voornaamste problemen zijn onvoldoende landbouw kennis van vele boeren die niet of nauwelijks kunnen lezen en schrijven, slechte en onvoldoende gemotiveerde voorlichters, en het ontbreken van tijdige, voldoende zaaizaad en pootgoed. Daar bovenop komen natuurlijk de slechte wegen. Overdreven gesteld: als een boer zijn tomaten op de markt wil verkopen, komen die aan als tomatenpuree.

Sinds een paar jaar is daar de klimaatverandering bij gekomen. Konden de boeren steeds vrij nauwkeurig voorspellen wanneer de regens zouden komen, en wanneer het droog zou blijven, dat is nu helemaal anders geworden. Onnodig te zeggen dat de kleine, arme en kwetsbare boertjes en boerinnetjes daarvan het meeste te lijden hebben.

Freek Prins

N.B.: Reakties zéér welkom, bij voorkeur rechtstreeks aan: frederikprins14@gmail.com

Broer Frits en schoonzus Hennie waren hier in jan – feb,; resultaat: honderden foto’s. Hierbij slechts vier; maak je eigen keuze. Als je er meer wilt: laat het me weten!

Onderschrift s.v.p.: foto’s: Hennie Prins.