Gezondheid in Uganda: door Dalfsenaar Frederik Prins - Foto: eigen geleverde foto
Foto: eigen geleverde foto

Gezondheid in Uganda: door Dalfsenaar Frederik Prins

UGANDA – Armoede en gezondheid zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Simpel maar waar: arme mensen eten slecht, wonen in slechte huizen / hutjes met tocht en lekkende daken, zonder redelijke bedden en zonder muskietennet, kunnen niet de medicijnen kopen die ze nodig hebben, worden of blijven daardoor ziek, krijgen geen of slecht werk, en blijven daardoor arm. En zo verder en zo voort.

Even tussendoor: rijke mensen zijn niet per definitie gezond. Kijk op zaterdag in Dalfsen maar eens om je heen in de supermarkt wat voor ongezond eten en drinken wij met z’n allen kopen; en kijk op straat eens hoeveel mensen er zijn die veel te zwaar zijn!

Maar goed, nu over Uganda. De laatste jaren heeft de gezondheidszorg een sterke vooruitgang geboekt, wat onder meer blijkt uit een dalende kinder- en moedersterfte. Dit resulteert in een levensverwachting van 62 jaar tegenwoordig, een imposante stijging met 10 jaar, vergeleken met zo’n 25 jaar geleden. Toch staat het land nog voor een aantal belangrijke uitdagingen, vooral de strijd tegen malaria en HIV/AIDS.

Armoede is dus één van de belangrijkste oorzaken van ziektes. Verder is er op lokaal niveau vaak beperkte kennis over gezondheid, en is er amper medische zorg, zijn er geen kliniekjes of apotheken, en als die er al zijn, liggen die op grote afstanden, en zijn over slechte wegen niet of niet op tijd te bereiken. Bovendien hebben ze daar geen schone bedden, geen (of te oude) medicijnen, is er geen  dokter en geen verpleegkundige, en als die er wèl zijn, zijn ze vaak slecht gemotiveerd, bijv. omdat ze in geen maanden hun salaris hebben gekregen. Andersom zie je soms ook dat de medische staf wel degelijk super-gemotiveerd is, ondank alles, maar dat ze over-werkt zijn omdat er te veel patiënten komen die ze gewoon niet aankunnen. Een heel verdrietige situatie!

Toch, zoals gezegd, gebeurt er veel. Op het platteland worden hoe langer hoe meer gezonde groentes verbouwd. Er zijn voedingscampagnes, er worden ziekenhuizen, kliniekjes en “dispensaries” (kleine apotheekjes) gebouwd en staf opgeleid. Vergeleken met 15 jaar geleden is het wegennet enorm verbeterd. En er is een begin gemaakt met het – gesubsidiëerd – verkopen van muskietennetten. Ja, er gaat veel fout; ik kan er helaas veel voorbeelden van geven. Maar gelukkig gaat er ook best wel veel gewoon goed. Alleen hoor je daar doorgaans zo weinig van.

Welke andere faktoren spelen er een rol? De warmte natuurlijk, met als grootste gevolg muskieten. In weinig landen waar ik heb gewerkt zijn zoveel muskieten als in Uganda. Vooral malariamuskieten zijn dodelijk. De grote afstanden en de slechte wegen, vaak op heuvelachtig / bergachtig terrein, verhinderen dat mensen snel een kliniek, dokter of verloskundige kunnen bereiken. Nu met mobiele telefoons zijn de communicatie mogelijkheden aanzienlijk verbeterd, alleen: de meeste arme mensen hebben geen mobieltje. De kennis en ervaring om ziektes te voorkómen zijn er vaak niet, en als die er wèl zijn ontbreken de middelen maar al te vaak. Een koelkast om medicijnen te bewaren, om maar iets te noemen. Een generator als er weer eens geen elektriciteit is. Dat soort dingen. Ook vaak is het niet zozeer het gebrek aan kennis, maar puur ook de onwil om ziektes te voorkómen. Grootste obstakel om HIV/AIDS te voorkómen is de onwil van mannen om een condoom te gebruiken, en de onderdanigheid van vrouwen om hun partners hun wil op te leggen. Heel merkwaardig eigenlijk, want in het algemeen zijn Ugandese vrouwen behoorlijk mondig, stukken mondiger dan ze bijv. in Bangladesh zijn (waar 85% van de bevolking moslim is) maar waar we met ons team binnen een paar jaar duizenden echtparen konden overtuigen veel minder kinderen te krijgen. In Uganda is ongeveer 15% van de bevolking moslim, maar voor zover ik weet speelt godsdienst amper een rol in al dan niet gebruik van condooms. Het laatste jaar heb ik – als vrijwilliger – in de Church of Uganda gewerkt, maar formeel bemoeit de kerk zich niet echt met family planning. Zonder het tot “beleid” uit te roepen, stimuleren ze het wel. Op sexueel gebied heerst vrijheid – blijheid, leuk en aardig zolang iedereen gezond is, maar een ramp als het op HIV/AIDS bestrijding aankomt.

HIV/AIDS

HIV/AIDS is in Uganda, net als in de rest van Afrika, nog steeds een groot probleem. Rond 1982 werden de eerste gevallen in Uganda gemeld. In de jaren die daarop volgden overleden steeds meer mensen aan de ziekte. Op een bepaald moment was 8% van alle sexueel aktieve mensen, pakweg iedereen tussen 15 en 60, besmet. Indertijd gingen die allemaal dood, na een paar jaar onbeschrijfelijk lijden. Iedereen in Uganda had familieleden, vrienden, bekenden, buren en / of (oud) klasgenoten die aan HIV/AIDS waren gestorven.

Gelukkig zijn er nu goed werkende AIDS remmers, die in Uganda zelfs gratis ter beschikking worden gesteld. Ja, je hoort wel eens dat er toch geld voor wordt gevraagd, of dat de voorraad op is, maar gelukkig zijn dat uitzonderingen.

De besmetting met het virus gebeurt in Uganda voornamelijk door seks tussen mannen en vrouwen, en vrouwen die hun ongeboren kind besmetten. Alweer een aantal jaren geleden heeft de Ugandese regering daarom een grote landelijk voorlichtingscampagne gehouden, ABC:
A = Abstinence (onthouding)
B = Be faithfull (wees trouw aan je partner)
C = Condom (gebruik condooms)

In Uganda betalen mannen per traditie een bruidschat voor hun vrouw. Geloof het of niet, ook ik heb voor mijn Ugandese vrouw behoorlijk in de buidel moeten tasten: als je in Rome bent moet je je gedragen zoals de Romeinen. Omdat de vrouw in feite van haar ouders wordt gekocht, denken de mannen vaak dat de vrouw hun eigendom is. Gelukkig is die traditie wel aan het afnemen, maar het is voor vrouwen, vooral op het platteland, toch vaak moeilijk of soms onmogelijk om nee te zeggen als haar man sex wil. Ook is het vrij gewoon dat de mannen sex buiten het huwelijk hebben. Dat kan met vriendinnen zijn of met prostituees. Hoe dan ook, de man loopt daarbij grote kans besmet te worden. Op zijn beurt besmet hij dan weer zijn vrouw. Zelfs als ze weet dat hij vreemd gaat, kan of mag ze niet weigeren. En zeggen dat hij een condoom moet gebruiken, wordt gezien als een teken van wantrouwen.

Toen ik ruim 15 jaar geleden voor het eerst in Uganda kwam was de overheid apetrots dat het niveau van HIV/AIDS besmetting terug gebracht was van 8% naar “slechts” 2%. Wacht even, dat kun je ook heel anders uitleggen. Die 8% van een aantal jaren geleden, die waren allemaal overleden, IJzeren Hein had met niemand medelijden. Dus die 2% waren nieuwe gevallen; dus was de besmetting van 0% naar 2% gestegen, en toendertijd waren die allemaal weer ten dode opgeschreven.

Ondertussen is HIV/AIDS niet meer dodelijk, met de juiste medicijnen kun je er redelijk oud mee worden. Of het daar aan ligt weet ik niet, maar sinds een paar jaar stijgt het aantal patienten weer, in Uganda maar ook in Nederland, heb ik begrepen. Volgens de Wereld Gezondheids Organisatie WHO hebben in Uganda naar schatting 1,5 miljoen mensen HIV/AIDS. Dus is er opnieuw een voorlichtingscampagne begonnen. Overal, op toiletten in bars en restaurants, en zelfs bij de tandarts, zijn gratis condooms beschikbaar; laten we hopen dat het sukses heeft!

Malaria

Malaria is van oudsher één van de grootste oorzaken van ziekte en dood; in Uganda sterven er zelfs meer mensen aan malaria dan aan HIV/AIDS. Kinderen onder de vijf jaar en zwangere vrouwen lopen het grootste gevaar. Op een bevolking van ongeveer 40 miljoen overlijden dagelijks 200 kinderen aan malaria. Kinderen die malaria krijgen maar er niet aan overlijden, lopen een achterstand op in hun ontwikkeling. Ze lijden vaak aan bloedarmoede en hun conditie is zwak. Bij zware aanvallen lopen ze beschadigingen aan de hersenen op. Ook zwangere vrouwen krijgen vaak bloedarmoede van malaria, waardoor de baby zich niet goed ontwikkelt. Daardoor wordt het vaak te vroeg of dood geboren. Deskundigen schatten dat 60% van alle miskramen te wijten is aan malariabesmetting van de moeder. Omdat malaria de conditie van de vrouw aantast, loopt ze natuurlijk ook groter gevaar bij de bevalling.

Ziekte en armoede horen bij elkaar, maar malaria en armoede zijn nog weer hechter met elkaar verbonden. Zieke mensen kunnen niet werken. Kinderen die ziek zijn kunnen niet naar school. Kinderen met een slechte conditie hebben moeite met leren. Zo gaan er heel wat arbeidskracht en hersenkracht verloren, wat slecht is voor de economie. Arme mensen hebben een slechte conditie, dus minder weerstand en worden daardoor sneller ziek. Ze dragen versleten kleren en wonen in armoedige huisjes, waar de muggen vrij toegang toe hebben. En arme mensen hebben geen geld om muskietennetten te kopen of geneesmiddelen. Als ze dat noodgedwongen wèl doen (ze besteden soms wel 25% van hun magere inkomsten aan de behandeling van zieke gezinsleden!) kan dat geld niet aan eten of onderwijs worden besteed. Kortom, te vergelijken met tbc in Nederland vroeger; overigens ook tegenwoordig in Uganda nog steeds een ziekte waar een groot aantal kinderen aan lijdt. Dus: daar waar armoede is, heersen tbc en malaria.

Vooruitzichten – uitdagingen

De bevolking van Uganda wordt geschat op 40 miljoen mensen. Per arts zijn er gemiddeld meer dan 20.000 patienten (in Nederland 200!). De bevolkingsgroei is een beetje aan het dalen, maar ligt nog steeds hoog: het jaarlijks gemiddelde bedraagt 3,3%. In Nederland ligt dat op ongeveer 0.2%, óók onder “allochtonen” is de gezinsgrootte geweldig afgenomen de laatste jaren. Zelfs toen er een paar jaar geleden opeens  – relatief – veel vluchtelingen bijkwamen, was het nog steeds minder dan 0.5%.

Ondanks alles kunnen we voorzichtig positief richting de toekomst kijken n Uganda. Het duurt langer en het kost meer moeite dan we willen, maar toch gebeuren er veel goede dingen. En gelukkig zijn het niet alleen de rijken die ervan profiteren. Er is nog een lange weg te gaan, maar de wegen zijn stukken beter dan vroeger; de kennis over voeding neemt toe, op scholen en in buurten wordt aan sport gedaan, en in ekonomisch opzicht is het land er na meer dan 30 jaar vrede, stukken op vooruit gegaan.

Sommige cijfers kunnen ons pessimistisch stemmen, alleen: als je ze vergelijkt met die van 25 jaar geleden kun je alleen maar blij zijn met zoveel verbeteringen. Kortom: het zal nog lang duren voor zoveel ziektes, vooral tbc, malaria en HIV/AIDS, werkelijk bedwongen worden. Maar: er zit schot in, vergeleken met vroeger is de situatie aanmerkelijk verbeterd. Alle reden om de mouwen opgestroopt te houden, en met z’n allen er de schouders onder blijven zetten!

Freek Prins

Als altijd: reakties zéér welkom, bij voorkeur direct aan: frederikprins14@gmail.com

Het laboratorium van een kliniekje bij ons in de buurt (Kampala – Entebbe road)

Sport is gezond! Ook op een hobbelig veld, met een gammel doel en zonder kleedhokje. Niet veel anders dan vroeger bij ons op de Emmerschool in mijn lagere school tijd. Alleen hadden wij geen rugnummers.

Voorlichtngsposter ter bestrijding van HIV/AIDS

Artikel delen:
Foto's 3
Gezondheid in Uganda: door Dalfsenaar Frederik Prins - Foto: eigen geleverde foto
Foto: eigen geleverde foto
Gezondheid in Uganda: door Dalfsenaar Frederik Prins - Foto: eigen geleverde foto
Foto: eigen geleverde foto